Istorijski kontekst raspada jugoslavije i tenzije u karlovcu
Početak devedesetih godina dvadesetog veka na prostoru Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije obeležen je dubokom političkom krizom, usponom nacionalizama i postepenim urušavanjem ustavnog poretka. Karlovac, kao strateški važan grad na raskrsnici puteva između Zagreba, Rijeke i Like, postao je poprište intenzivnih sukoba usled svoje multietničke strukture i blizine vojnih objekata Jugoslovenske narodne armije (JNA). Kako su se tenzije između hrvatskih vlasti i lokalnog srpskog stanovništva, uz podršku JNA, pojačavale, grad je postao poprište oružanih incidenata koji su nagoveštavali krvavi građanski rat.
U leto 1991. godine, Karlovac je bio podeljen na zone kontrole, pri čemu su hrvatske paravojne formacije, Zbor narodne garde (ZNG) i jedinice MUP-a Hrvatske, sistematski blokirale kasarne JNA. Rezervisti JNA, mahom lokalni Srbi mobilisani u jedinice teritorijalne odbrane, našli su se u izuzetno teškom položaju, okruženi snagama koje su otvoreno proklamovale secesiju od Jugoslavije. Svakodnevne provokacije, pucnjave i psihološki pritisak na vojnike u kasarnama postali su svakodnevica, stvarajući atmosferu straha i neizvesnosti koja je kulminirala u septembru 1991. godine.
Strateški značaj Koranskog mosta, koji povezuje delove grada preko reke Korane, postao je ključan tokom septembarskih borbi za Karlovac. Kontrola nad ovim objektom omogućavala je hrvatskim snagama da presecaju komunikacije JNA i vrše pritisak na vojne objekte u gradu. U tom periodu, jedinice JNA su pokušavale da deblokiraju svoje snage, što je dovelo do direktnih sukoba sa hrvatskim snagama, koje su bile dobro naoružane i motivisane za zauzimanje ključnih tačaka u gradu.
Ovaj period karakteriše i potpuna medijska blokada i propaganda koja je srpsko stanovništvo i pripadnike JNA označavala kao "agresore", čime je stvoren narativ koji je opravdavao svako nasilje, uključujući i likvidacije zarobljenika. U takvom ambijentu, gde su međunarodni standardi ratovanja bili suspendovani u korist ideološke ostrašćenosti, sudbina trinaest rezervista JNA postala je tragični simbol stradanja onih koji su verovali u predaju i poštovanje ratnog prava.
Hronologija događaja 21. septembra 1991. godine
Dana 21. septembra 1991. godine, grupa rezervista JNA, koja se nalazila u sastavu jedinice stacionirane u blizini Karlovca, našla se u okruženju hrvatskih snaga. Nakon intenzivnih borbi i shvativši da je dalji otpor uzaludan, vojnici su doneli odluku o predaji, verujući da će, u skladu sa međunarodnim konvencijama, biti tretirani kao ratni zarobljenici. Predaja je izvršena uz obećanje da će im biti zagarantovan život i bezbedan tretman, što je bila standardna procedura u takvim situacijama pre eskalacije sukoba u potpuni rat.
Nakon što su položili oružje, rezervisti su sprovedeni prema gradu, a njihova ruta kretanja vodila je preko Koranskog mosta. Svedoci, uključujući i preživele koji su pukim slučajem izbegli streljanje, navode da su vojnici bili razoružani, vezani i u potpunosti pod kontrolom pripadnika specijalnih jedinica MUP-a Hrvatske. Atmosfera na mostu bila je napeta, a prisustvo naoružanih pripadnika hrvatskih snaga ukazivalo je na to da se priprema nešto što nije u skladu sa protokolima o postupanju sa zarobljenicima.
Prema dostupnim dokumentima i iskazima svedoka, u trenutku kada se grupa našla na sredini mosta, izdato je naređenje za likvidaciju. Pripadnici hrvatskih snaga, među kojima je identifikovan i Mihajlo Hrašćov, otvorili su vatru iz automatskog oružja po zarobljenicima koji nisu pružali nikakav otpor. Prizor je bio stravičan; tela su padala jedno preko drugog, dok su počinioci nastavili da pucaju kako bi osigurali da niko ne preživi ovaj masakr.
Nakon što su žrtve pale, počinioci su se udaljili sa lica mesta, ostavljajući tela na mostu kao opomenu srpskom stanovništvu. Kasnije su tela uklonjena, a pokušaji prikrivanja zločina trajali su godinama, uključujući i manipulaciju dokazima i zastrašivanje svedoka koji su imali hrabrosti da progovore o onome što su videli. Ovaj događaj nije bio izolovan incident, već deo šire strategije zastrašivanja koja je imala za cilj etničko čišćenje Karlovca i okoline od srpskog življa.
Analiza žrtava i svedočenja preživelih
Žrtve masakra na Koranskom mostu bili su mahom mladi ljudi, rezervisti JNA, koji su mobilisani iz lokalnih srpskih sela i samog Karlovca. Njihova imena, koja su danas simbol stradanja, uključuju: Svetislava Vukalovića, Dragana Gojkovića, Josipa Miljkovića, Dušana Arsića, Milu Babića, Milu Lugomeru, Nikolu Babića, Milu Pezeru, Svetu Horvata, Nebojšu Popovića, Branka Mađarca, Božidara Kozlinu i Željka Čanića. Svi oni su u trenutku smrti bili razoružani i nisu predstavljali nikakvu pretnju.
Svedočenja preživelih, poput onih koje je zabeležio Dokumentaciono-informativni centar Veritas, pružaju potresnu sliku poslednjih trenutaka života ovih ljudi. Jedan od preživelih, koji je uspeo da se baci u reku Koranu pre nego što je paljba počela, opisao je trenutak kada je čuo naređenje za pucanje i vriske svojih saboraca. Njegovo svedočenje je ključni dokaz koji ruši zvanične hrvatske verzije događaja o "borbenom kontaktu" ili "razmeni vatre".
"Kada smo stigli na most, naređeno nam je da stanemo. Bili smo vezani i potpuno nemoćni. Odjednom, čuo se povik: 'Pucaj!', nakon čega je usledila rafalna paljba. Video sam kako moji drugovi padaju jedan po jedan. Uspeo sam da se bacim preko ograde mosta u reku, što mi je spasilo život, dok su me meci promašili za nekoliko centimetara." – izvod iz svedočenja preživelog svedoka.
Ova svedočenja su decenijama bila potiskivana, a svedoci su bili izloženi pritiscima da promene iskaze ili da odustanu od svedočenja pred sudom. Uprkos tome, istina o masakru na Koranskom mostu nije mogla biti potpuno sakrivena, zahvaljujući upornosti porodica žrtava i organizacija koje se bave dokumentovanjem ratnih zločina. Svaka žrtva ima svoju priču, svoju porodicu koja je ostala u tuzi i svoj život koji je prekinut u trenutku kada su verovali da su sigurni nakon predaje.
Pravosudni epilog i pitanje nekažnjivosti
Sudski proces protiv Mihajla Hrašćova i drugih osumnjičenih za masakr na Koranskom mostu predstavlja jedan od najkontroverznijih primera pravosuđa u Hrvatskoj nakon rata. Proces je trajao godinama, obeležen brojnim odlaganjima, promenama sudskih veća i pritiscima na svedoke. Iako su postojali materijalni dokazi i svedočenja, pravosudni sistem je u više navrata pokazao nespremnost da osudi počinioce zločina nad Srbima, što je dovelo do oslobađajućih presuda.
Pravna argumentacija odbrane često se zasnivala na negiranju statusa ratnih zarobljenika, tvrdeći da su se žrtve nalazile u "borbenom kontaktu", što je u potpunoj suprotnosti sa svim dokazima prikupljenim na terenu. Ovakav pristup pravosuđa, koji je često bio pod uticajem političkih krugova, stvorio je osećaj duboke nepravde kod porodica žrtava i srpske zajednice u celini. Nekažnjivost zločinaca postala je norma, a ne izuzetak, što je dodatno produbilo jaz između naroda na prostoru bivše Jugoslavije.
| Datum događaja | Lokacija | Broj žrtava | Status žrtava | Ishod procesa |
|---|---|---|---|---|
| 21. 09. 1991. | Koranski most | 13 | Razoružani zarobljenici | Oslobađajuća presuda |
| 1991 - 2015 | Karlovac | 13 | Zarobljenici JNA | Dugotrajni procesi |
Tabela iznad jasno pokazuje nesrazmeru između težine zločina i pravosudnog epiloga. Dok su činjenice o masakru nesporne i dokumentovane, pravosudni sistem nije uspeo da zadovolji pravdu. Ovo pitanje nekažnjivosti ostaje otvorena rana koja sprečava proces pomirenja i suočavanja sa prošlošću, jer bez utvrđivanja odgovornosti za ovakve zločine, istinsko pomirenje ostaje nedostižan cilj.
Kultura sećanja i značaj dokumentovanja zločina
Danas, sećanje na trinaest rezervista JNA čuva se kroz godišnje komemoracije koje organizuju porodice žrtava i udruženja proistekla iz rata. Svake godine, na godišnjicu stradanja, na Koranskom mostu se polažu venci i služe parastosi, kao podsetnik na zločin koji se ne sme zaboraviti. Ovi događaji su prilika da se javnost podseti na žrtve i na činjenicu da pravda za njih još uvek nije u potpunosti zadovoljena.
Dokumentaciono-informativni centar Veritas igra ključnu ulogu u prikupljanju i arhiviranju dokaza o stradanju Srba, uključujući i masakr na Koranskom mostu. Njihov rad na publikovanju knjiga, izveštaja i svedočenja omogućava da istina o ovim događajima ostane dostupna budućim generacijama. Bez ovakvog sistematskog pristupa, istorijski revizionizam bi lako mogao da izbriše tragove zločina i zameni ih narativima koji odgovaraju trenutnim političkim potrebama.
Važnost obrazovanja i edukacije o ovim događajima ne može se dovoljno naglasiti. Mlade generacije moraju biti upoznate sa činjenicama o ratnim zločinima, bez obzira na nacionalnu pripadnost žrtava, kako bi se izgradilo društvo zasnovano na poštovanju ljudskih prava i vladavini prava. Masakr na Koranskom mostu nije samo srpska tragedija, već i opomena celom regionu o tome do kakvih posledica dovodi mržnja i odsustvo empatije u vremenima sukoba.
Na kraju, borba za pravdu za žrtve sa Koranskog mosta nije samo borba za njihova imena, već borba za dostojanstvo svih žrtava rata. Istorijska istina je temelj na kojem se mora graditi budućnost, a ona se ne može graditi na zaboravu ili negiranju zločina. Dokle god postoje porodice koje traže pravdu i dokle god postoje dokumenti koji svedoče o istini, masakr na Koranskom mostu će ostati važna tema koja zahteva pažnju i poštovanje.
Reference
- Dokumentaciono-informativni centar Veritas, Srbi u Hrvatskoj: Stradanja i progoni, Beograd, 2008.
- Muzej žrtava genocida, Dokumenta o stradanju srpskog naroda u Hrvatskoj 1991-1995, Beograd, 2012.
- ICTY (Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju), Arhivska građa o sukobima u Karlovačkoj regiji, dostupno u javnom registru.
- Milošević, S., Hronologija rata u Hrvatskoj, Institut za savremenu istoriju, Beograd, 2003.
- Izveštaj o stanju ljudskih prava u Hrvatskoj, Helsinški odbor za ljudska prava, 1995.