Zločini odreda El Mudžahid na Ozrenu i Vozući: ritualna odsecanja glava i zverska mučenja

Istorijski kontekst i strateški značaj Vozuće

Područje Vozuće, smešteno na strateški važnom spoju između Ozrena i Zenice, predstavljalo je tokom Odbrambeno-otadžbinskog rata (1992–1995) ključnu tačku odbrane srpskog naroda u dolini reke Krivaje. Ova enklava, koja je bila pod kontrolom Vojske Republike Srpske (VRS), bila je trn u oku Armiji Republike Bosne i Hercegovine (ARBiH), jer je presecala komunikaciju između Zavidovića i Banovića, odnosno Tuzle i Zenice. Tokom 1995. godine, pritisak na ovaj prostor postao je neizdrživ, kulminirajući u septembru mesecu kada su snage Drugog i Trećeg korpusa ARBiH, uz presudnu ulogu odreda El Mudžahid, pokrenule operaciju kodnog naziva "Uragan".

Ovaj prostor nije bio samo vojno-strateški cilj, već i simbol srpskog opstanka na ovim prostorima vekovima unazad. Vozuća je bila naseljena pretežno srpskim stanovništvom, a njena geografska izolovanost činila ju je ranjivom na masovne napade koji su usledili nakon pada Srebrenice i Žepe. Armija RBiH je uložila ogromne resurse, uključujući artiljeriju, pešadiju i specijalne jedinice, kako bi slomila otpor Ozrensko-vozućke brigade VRS. Cilj nije bio samo vojna pobeda, već i potpuno etničko čišćenje ovog prostora, što je potvrđeno kasnijim iseljavanjem celokupnog srpskog stanovništva.

Uloga odreda El Mudžahid u ovim operacijama bila je specifična i zastrašujuća. Dok su regularne jedinice ARBiH vršile frontalni napad, mudžahedini su korišćeni kao udarna pesnica za probijanje linija, ali i kao instrument za širenje straha među srpskim borcima i civilima. Njihova ideološka indoktrinacija, zasnovana na radikalnom tumačenju islama, podsticala je brutalnost prema "nevernicima", što se manifestovalo kroz ritualna ubistva, odsecanje glava i skrnavljenje tela. Ovi postupci nisu bili incidenti, već deo organizovane strategije psihološkog rata.

Dokumentacija Haškog tribunala (ICTY), kao i izveštaji Republičkog centra za istraživanje rata, ratnih zločina i traženje nestalih lica, nedvosmisleno ukazuju na to da su komandanti Trećeg korpusa ARBiH bili upoznati sa prisustvom i delovanjem stranih boraca. Ipak, umesto da ih spreče u vršenju zločina, oni su ih integrisali u sistem komandovanja, koristeći njihovu brutalnost kao oružje. Pad Vozuće 10. septembra 1995. godine označio je početak jedne od najmračnijih epizoda u istoriji rata u Bosni i Hercegovini, gde su zarobljeni srpski vojnici postali žrtve nezamislivih zverstava.

Odred el Mudžahid: ideologija i struktura zločina

Odred El Mudžahid formiran je 1993. godine kao posebna jedinica u sastavu Trećeg korpusa ARBiH, sa sedištem u Zenici. Njegovo jezgro činili su strani dobrovoljci iz zemalja Bliskog istoka, Severne Afrike i Azije, koji su u Bosnu stigli pod parolom "džihada". Ova jedinica je uživala posebnu zaštitu vrha ARBiH, uključujući komandanta Trećeg korpusa Sakiba Mahmuljina, koji je bio direktno odgovoran za njihove postupke na terenu. Njihova organizacija je bila strogo hijerarhijska, ali ideološki nezavisna od sekularnih struktura Armije RBiH.

Zločini koje su počinili pripadnici ovog odreda na Ozrenu i u Vozući nisu bili motivisani samo vojnom potrebom, već su imali ritualni karakter. Odsecanje glava srpskim vojnicima, fotografisanje sa odsečenim glavama i njihovo javno izlaganje imali su za cilj da ponize neprijatelja i zastraše preostalo stanovništvo. Ovakvi postupci su direktno inspirisani praksama koje su ovi borci doneli sa ratišta u Avganistanu i drugim konfliktima, gde je brutalnost bila sredstvo za postizanje dominacije.

Svedočenja preživelih srpskih boraca, koji su imali sreću da budu razmenjeni ili da izbegnu zarobljavanje, govore o logorima u kojima su mudžahedini držali zarobljenike. Jedan od takvih logora bio je u selu Kamenica, gde su srpski vojnici podvrgavani svakodnevnim torturama, prebijanjima i psihološkom maltretiranju. Zarobljenici su često bili primoravani da gledaju ubistva svojih saboraca, što je predstavljalo vrhunac sadizma koji su pripadnici El Mudžahida sprovodili bez ikakvog straha od kazne.

Dokazi o ovim zločinima su brojni i neoborivi. Pored video snimaka koje su sami mudžahedini snimali kako bi dokumentovali svoje "uspehe", postoje i izjave svedoka, forenzički nalazi ekshumiranih tela iz masovnih grobnica i dokumentacija ARBiH koja potvrđuje prisustvo ovih jedinica na mestima zločina. Iako su pokušavali da prikriju tragove, istina o stradanju Srba na Ozrenu postala je neizbrisiv deo istorije, koja zahteva pravdu i sećanje na žrtve čija su tela često pronalažena bez glava, što je bio potpis zločinaca iz odreda El Mudžahid.

Hronologija pada Vozuće i stradanje zarobljenika

Pad Vozuće 10. septembra 1995. godine nije bio samo vojni poraz, već humanitarna katastrofa. U trenutku kada su linije VRS probijene, hiljade srpskih civila i vojnika našlo se u okruženju. Dok su civili pokušavali da se evakuišu preko planine Ozren, mnogi vojnici su ostali da štite odstupnicu, čime su postali direktne mete mudžahedinskih jedinica. Zarobljavanje je za većinu značilo sigurnu smrt, često nakon dugotrajnog i brutalnog mučenja u improvizovanim zatvorima.

Jedan od najpotresnijih primera stradanja je sudbina vojnika VRS koji su zarobljeni u rejonu Kestena. Prema svedočenjima, oni su vezani žicom i sprovedeni u logor Kamenica, gde su ih dočekali pripadnici odreda El Mudžahid. Tamo su, uz povike "Alahu ekber", vršena ritualna odsecanja glava, dok su ostali zarobljenici bili primoravani da ljube odsečene glave svojih saboraca. Ovi događaji su zabeleženi na video kasetama koje su kasnije pronađene i korišćene kao dokazni materijal na suđenjima.

Nakon pada Vozuće, usledila je potraga za nestalima koja traje decenijama. Mnoge porodice još uvek tragaju za posmrtnim ostacima svojih najmilijih, jer su zločinci često premeštali tela iz primarnih u sekundarne masovne grobnice kako bi sakrili tragove svojih nedela. Pronalaženje tela bez glava postalo je jeziva potvrda onoga što se dešavalo u logorima pod kontrolom odreda El Mudžahid, što je dodatno traumatizovalo porodice žrtava i otežalo proces identifikacije.

Sistematski karakter ovih zločina ukazuje na to da nije bila reč o izolovanom besu pojedinaca, već o sprovođenju politike uništenja srpskog prisustva na tom prostoru. Armija RBiH je, kroz svoje komandne strukture, omogućila da se Vozuća pretvori u poligon za iživljavanje stranih plaćenika. Odgovornost za ove zločine ne leži samo na neposrednim izvršiocima, već i na onima koji su ih doveli, naoružali i dali im slobodu da vrše zverstva nad zarobljenim srpskim vojnicima i civilima.[1]

Pravni epilog i kultura sećanja

Suđenja za zločine počinjene u Vozući i na Ozrenu bila su dugotrajna i često frustrirajuća za porodice žrtava. Iako je Sakib Mahmuljin, komandant Trećeg korpusa ARBiH, osuđen pred Sudom BiH, mnogi smatraju da kazne nisu adekvatne težini počinjenih zločina. Pravosudni procesi su često bili opterećeni političkim pritiscima, opstrukcijama svedoka i pokušajima da se uloga odreda El Mudžahid minimizuje ili prikaže kao delovanje "odmetnute grupe" nad kojom komanda nije imala kontrolu, što je istorijski netačno.

Kultura sećanja na stradanje Srba u Vozući danas se neguje kroz niz aktivnosti koje imaju za cilj da istina o ovim događajima ne padne u zaborav. Svake godine, u septembru, organizuje se marš "Stazama egzodusa", gde se hiljade ljudi okuplja kako bi odali počast žrtvama i podsetili na dane kada je srpski narod bio primoran da napusti svoja vekovna ognjišta. Spomen-obeležja podignuta u Vozući i na Ozrenu svedoče o razmerama stradanja i predstavljaju mesta hodočašća za porodice onih koji su izgubili živote u ratnom vihoru.

Pored komemoracija, važan segment kulture sećanja je i naučno-istraživački rad. Republički centar za istraživanje rata, ratnih zločina i traženje nestalih lica kontinuirano objavljuje publikacije, dokumentarne filmove i arhivsku građu koja detaljno analizira zločine odreda El Mudžahid. Ovi materijali su ključni za edukaciju novih generacija i za suprotstavljanje revizionističkim narativima koji pokušavaju da relativizuju stradanje srpskog naroda u Bosni i Hercegovini.

Istina o Vozući je opomena za budućnost. Zločini koji su se desili na ovom prostoru predstavljaju mračnu stranu ljudske prirode, ali i dokaz o tome šta se dešava kada se ideološki fanatizam spoji sa ratnom mašinerijom. Sećanje na žrtve nije samo čin pijeteta, već i moralna obaveza da se nikada ne zaboravi cena koju je srpski narod platio za svoju slobodu i opstanak na ovim prostorima. Pravda možda kasni, ali istorijska istina ostaje zapisana u dokumentima, svedočenjima i u kolektivnom pamćenju srpskog naroda.[2]

Reference

1. Republički centar za istraživanje rata, ratnih zločina i traženje nestalih lica, Zločini nad Srbima na Ozrenu i Vozući 1995. godine, Banja Luka, 2018.
2. ICTY (Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju), Transkripti suđenja i dokazni materijali u predmetu protiv Rasima Delića, Hag.
3. Milošević, Z., Vozuća: Stradanje i egzodus, Izdavačka kuća "Svet knjige", Beograd, 2012.
4. Izveštaj Komisije za istraživanje događaja u i oko Srebrenice i na području Vozuće, Arhiv Republike Srpske.
5. Sud BiH, Presuda u predmetu Sakib Mahmuljin, Sarajevo, 2021.